Menu
RSS

რატომაა პრესა უფულო და სადაა მათი ხსნა

მეცნიერები, ჟურნალისტები, პუბლიცისტები ამბობენ, რომ მედია კრიზისშია და მას სასწრაფოდ ფული სჭირდება. დონალდ ტრამპი გაუთავებლად ლანძღავს მედიასაშუალებებს. მედიაკრიზისი დგას ევროპის გარდა (ბრიტანეთის გამოკლებით) ყველგან მათ შორის, საქართველოშიც. სადამდე მიიყვანს მსოფლიოს ა) პოლიტიკოსთა შტურმი მედიაზე და ბ) ფინანსური სირთულეები მედიაინსტიტუციებში?
დემოკრატიას ძლიერი ჟურნალისტიკა ესაჭიროება. დიდ ჟურნალისტიკას კი თქვენ სჭირდებით! მხარი დაუჭირეთ მას! _ ასეთი სარეკლამო ტექსტით მიმართავს „ვაშინგტონპოსტი'' (WASHINGTON POST) პოტენციურ მომხმარებელსა და მკითხველს. გამოცემა ასე ეძებს გამომწერებს. წელიწადის ფასი უკვე 39 დოლარამდე ჩამოიყვანეს მაშინ, როცა შარშან 99$ იყო. 10 წლის წინ კი გაზეთის 1 ნომერი 1.25$ ღირდა. „ნიუ-იოკ თაიმსმა“ (NYT), 1851 წლიდან მოყოლებული, სარეკლამო იმიჯის პირველ გვერდზე განთავსებისთვის (10 კვ/სმ) შეკვეთა მხოლოდ 2009 წელში აიღო (ბოლო ფინანსური კრიზისი 2008 წელს დაიწყო). ბრიტანული „გარდიანის“ (THE GUARDIAN) ბოლო სარეკლამო გზავნილი კი ასეთია: „გამოიწერეთ გარდიანის ნომერი ყავის ფასად და ამით თქვენ გარდიანის უსაფრთხო მომავალს უზრუნველყოფთ''. ჟურნალისტიკას ფული ესაჭიროება. იქაც ადამიანები მუშაობენ, მათაც ჰყავთ ოჯახები.…მედიაში არსებულ კრიზისზე, „გარდიანის“ რედაქცია გასულ წელს წერდა, რომ კომერციული პანიკა ერთიორად აძლიერებს წნეხს მედიაზე. შესაბამისად, სიბრტყეზე ბრუნდება ყბადაღებული თემა მედიაში კორუფციის ზრდის ალბათობაზე.
კითხვა დღეს ასეთია: ვის უნდა მედიის სისუსტე? პასუხი რთულია, რადგან „მსურველი'' ძალიან ბევრია, თუმცა მათი აღწერა შეიძლება ერთი კატეგორიითაც; სუსტი პრესა სჭირდება მას, ვინც სცილდება დემოკრატიის, კანონის, მორალის, ლოგიკის ფარგლებს, მაგრამ ეს აბსტრაქტული განმარტებაა.
კონკრეტული სუბიექტების ამოცნობისთვის გვაქვს ორი ვარიანტი. მედიის შესუსტება უნდა მას, ვინც პერმანენტულად ლანძღავს მედიასაშუალებებს, რადგან „გარდიანის“ შეხედულებით, სწორედ ესაა, რაც ასუსტებს ინდუსტრიას. მეორე ლოგიკით კი მედიის შესუსტება სურს მას, ვინც გაუთავებლად და ლანძღვის გარეშე ანუ აკადემიური ტონით ირწმუნება, რომ ციფრული ერა ბეჭდვით მედიას გააკოტრებს.
ვინ ლანძღავს მედიას? მსოფლიო ჩემპიონატის უპირობო ლიდერი დონალდ ტრამპია. თამამად შეიძლება ითქვას მასზე _ „ძიშოვი“! ეს რუსული წარმოშობის ჟარგონული სიტყვა ისეთ ემოციას გამოხატავს ჩვენში, რომლის შესატყვისიც ბრიტანულში არ იძებნება, თორემ ტრამპს არანაკლები ეპითეტები უძღვნეს გასული წლის მანძილზე _ მადონასა და სკარლეტ იოჰანსონის მიერ ორგანიზებულ აქციაზე სულ ,,ფუცკ U'' ეძახეს მაღალი ტრიბუნებიდან. ოსკარებზე უპირობოდ აიგდეს. მედიაში უინტელექტო უწოდეს. ხალხში მას გიჟს ეძახიან.
FAKE NEWS _ ანუ ცრუპენტელა. ასე მოიხსენიებს ტრამპი „ნიუ იორკ თაიმსსა“ და CNN-ს 21-ე საუკუნეში. სხვები კი მედიასა და ჟურნალისტებს უბრალოდ არ აჭაჭანებენ _ რუსეთი, ჩრდილოეთ კორეა, აზერბაიჯანი, პაკისტანი, უკვე თურქეთიც. მუბარაქი არ აჭაჭანებდა და ძალით გაუშვეს პენსიაზე. კადაფი არ აჭაჭანებდა და გავიდა გაღმა. სადამ ჰუსეინიც ერჩოდა მედიას და 31 დეკემბერს ჩამოახრჩვეს. დღევანდელი მლანძღველებიც რომ ამავე სიაში აღმოჩნდნენ, ამის ალბათობაც ძალიან დიდია (არც ის დაგვავიწყდეს, რომ პოსტ-გამსახურდიას, პოსტ-შევარდნაძის, პოსტ-სააკაშვილის ეპოქების იძულებით დადგომა დიდწილად სწორედ მედიაზე ზეწოლამ და მედიამ განაპირობა).
ახლა მათზე ვისაუბროთ, ვინც ირწმუნება _ პრესა გაკოტრდებაო. ამის მთქმელი უამრავია. ძირითადად ე.წ. ბიზნესექსპერტები, ,,ჰაშთეგიანელები'', ,,ტრენდულები'', რომლებიც ,,ყველაფროლოგიით'' გამოირჩევიან და ამტკიცებენ, რომ ციფრული ერა აუცილებლად ჩაანაცვლებს ბეჭდვით მედიას.
ორიოდ წლის წინ ჰარვარდის უნივერსიტეტმა საგანმანათლებლო პროგრამაში (ბიზნეს სკოლა) შეიტანა ქეისი ,,ნიუ იორკ თაიმსის'' შესახებ. სადაც აღწერილია, რა ეტაპები გაიარა NYT-მა იმისთვის, რომ ციფრული ერის მოთხოვნები დაეკმაყოფილებინა და მართლა არ გაკოტრებულიყო. NYT-მა ბეჭდვით ნაწილს დაუმატა ელექტრონული გაზეთი და ,,რბილად'' გაყო მასალების შინაარსი. ტრადიციული ჟურნალისტიკის ყველაზე მსუყე ნაჭრები _ ვრცელი სტატიები, ღრმა ანალიტიკა, საავტორო სვეტები _ დატოვა ბეჭდვით ნაწილში, ხოლო ელექტრონულში მოკლე და ოპერატიული მასალა წამოწია დომინანტად; შეიტანა ასევე ტრადიციული ჟურნალისტიკის ნამუშევრების ანოტაციები და წუთობრივი განახლების (უპდატე) ფუნქციონალი. ანუ ზუსტად ის, რასაც ინტერნეტმკითხველი ეძებს. თუმცა, NYT-მა ამით ცალკე შემოსავლის წყარო იშოვა. მეტიც, NYT გახდა გლობალური მოთხოვნის. ანუ იმისთვის, რომ ქართველმა ან ინდოელმა NYT წაიკითხოს აღარაა საჭირო შტატებში ჩასვლა, ან ფოსტის ლოდინი და გაზეთის დაგვიანებით მიღება. გამოცემამ შემოსავლები ასობით გაზარდა. შესაბამისად იმის მტკიცება, რომ გაზეთმა, რომელიც 1851 წელს დაარსდა, დროს ვერ აუბა მხარი _ მცდარია.
ანალოგიური ნაბიჯები გადადგა თითქმის ყველა გლობალური მასშტაბის გამოცემამ; ბრიტანეთში _ THE GUARDIAN, THE TELEGRAPH, THE INDEPHENDENT და სხვებმა. შტატებში _ WASHINGTON POST, WALL STREET JOURNALL, USA TODAY და ა.შ. ამ მარაქაში ვერ მოხვდა ევროპული გამოცემების დიდი ნაწილი (ბრიტანეთის გარდა). ამის მიზეზი ერთია. ესპანური ,,ელპაი'' (EL PAIS), იტალიური ,,კორიერე დე ლა სერა'' (CORRIERE DELLA SERA) ანდა ავსტრიული ,,პრესი'' (Dიე Pრესსე) არაა გლობალური მასშტაბის გაზეთები, ისინი ლოკალურ-რეგიონულ და კონტინენტალურ მასშტაბებზე რჩებიან.
რაც შეეხება გლობალურ ევროპულ გაზეთებს, აქ ვითარება იგივეა, რაც ამერიკულსა და ბრიტანულში. ფრანგული ფიგარო (Fიგარო), ფრანგული ,,მონდი'' (LE MONDE) და გერმანული ,,შპიგელი'' (Dერ შპიეგელ) ინტერკონტინენტალურია და შესაბამისად მათ საერთაშორისო (ინგლისურენოვანი) ინტერნეტგვერდებიც აქვთ და ზუსტად იმ სტრატეგიას მიჰყვებიან, რასაც ციფრული ერა ითხოვს.
სხვათა შორის, ლოკალური ევროპული გაზეთები არ განიცდიან კრიზისს, რადგან გლობალურობის ამბიცია არ აქვთ და არც მოეთხოვებათ. ბიზნესში ასეთი წესი მუშაობს: ის უნდა იზრდებოდეს და თუ არ იზრდება, ესე იგი რეცესია აქვს. გაზეთი და ტელევიზია ასევე ბიზნესია, ამიტომ გლობალიზაციას აყოლილი ნებისმიერი ბრენდი ვალდებულია იზრდებოდეს. ასე რომ, ,,ნიუ იორკ თაიმსის'', ,,გარდიანის'' თუ ,,ვაშინგტონპოსტის'' შემთხვევებში საქმე უფრო გვაქვს მსოფლიო ბაზარზე ზრდის ტემპის კლებასთან და არა ზოგადად კრიზისულ უკუსვლასთან. ეს კი არ ნიშნავს, რომ ისინი კოტრდებიან ან იღუპებიან. შესაბამისად, ვინც ამტკიცებს, რომ ამ გამოცემებს ცუდი დღე უდგათ, უბრალოდ მათი დასუსტება სურს.
ტრამპმა, სამი დღის წინ, ,,ნიუ იორკ თაიმსის'' შესახებ ასეთ პოსტი დადო ტვიტერზე: ,,NYT-მა რეპუტაციის ვარდნის გამო ,,ცუდი რეკლამების'' ბეჭდვა დაიწყო''. ცუდ რეკლამაში ის გულისხმობს აშშ-სა და მსოფლიოში აგორებულ ანტირუსულ კამპანიას (თავადვე განმარტა). ამ ტვიტით ტრამპი თან ლანძღავს გაზეთს, თან ამბობს, რომ რედაქციას ფინანსური სირთულეები აქვს. რაც ნიშნავს, რომ ტრამპი ორივე გზით ცდილობს ,,ნიუ იორკ თაიმსის'' საუკუნენახევრიანი რეპუტაციის შელახვას. აქ კომენტარი ზედმეტია. NYT-ს 119-ჯერ აქვს აღებული პულიცერის პრიზი. ტრამპს კი პრეზიდენტობის 100 დღეც არ გაუვლია ჯერ და უკვე დაიმსახურა ტიტანური რაოდენობის ლანძღვა.
ოფიციალურად თუ არაოფიციალურად, 6137 დღეა ვლადიმერ პუტინი რუსეთის ლიდერია და ამ ხნის მანძილზე არაერთხელ მიითვისა სხვისი ტერიტორია და მუდმივად მსოფლიოს ცხელი წერტილების სკანდალშია. 6137 დღის მანძილზე რუსეთში არ დარჩა თვისუფალი და ალტერნატიულად მოაზროვნე მედია. ოპოზიციურად განწყობილი რუსულენოვანი მედია, ძირითადად, ქვეყნის გარედან მართავს მაუწყებლობას ან გავრცელებას. რუსეთი უკვე სოცქსელებსაც მიადგა. იქ LINKEDIN აიკრძალა.
ფორმალურად თუ არაფორმალურად, 1558 დღეა ბიძინა ივანიშვილი საქართველოს მმართველია. 2-ჯერ დაიხურა მის მიერვე გახსნილი ,,მე-9 არხი''. ფაქტობრივად, დახურვის პირასაა მისი ოჯახის მიერ დაარსებული ტელეკომპანია GDშ, მისი გავლენის ქვეშ მოექცა ტელეკომპანიები ,,იმედი'' და ,,მაესტრო''. კოლეგიალობიდან გამომდინარე არ დავწერთ გაზეთების სახელებს, მაგრამ ფაქტია: გაზეთი A-ს მოწილე ივანიშვილის მთავრობის ერთ-ერთი წევრია. გაზეთი B ისედაც მის ქებაშია, რაც ივანიშვილი გამოჩნდა მეცენატური ფულით არენაზე. გაზეთი ჩ მარტივად გადავიდა ექსნაციონალი უგულავას და კეზერაშვილის ორბიტიდან, ოცნების ორბიტაზე. გაზეთი D სააკაშვილის ხელისუფლებას აგინებდა, მაგრამ მისი გინებით ტირაჟი ასტრონომიულად აწია. ივანიშვილის ერაში კი ოთხი დღიდან, ერთ საგამოცემო დღეზე დავიდა და, ფაქტობრივად, გაკოტრების პირასაა. გაზეთები E, F, G ბალანს ინარჩუნებენ, მაგრამ იმის ხარჯზე, რომ ფინანსური ქამარი აქვთ მოჭერილი ლამის მოხრჩობამდე. სხვები, ან დროებითია, ან იმდენად მწირი გავრცელება აქვს, რომ აზრი არ აქვს, ისაუბრო ამ ჭრილში.
რჩება სამაუწყებლო კომპანია ,,რუსთავი 2'', ფაქტობრივად, ერთადერთი ქართულ მედიასივრცეში, რომელიც შედგა, როგორც მედია. შედგა როგორც ბიზნესი და შედგა როგორც საერთაშორისო რეპუტაციის მქონე ბრენდი, მაგრამ გუშინდელი ღამის შემდეგ ისიც გადავა კატეგორიაში _ „ვერ შედგა“.… უზე¬ნაესი სასამართლოს გადაწყვეტილებით აღსრულდა ის, რაც ბიძინა ივანიშვილს სურდა. „რუსთავი 2“ ხელისუფლებასთან ასოცირებული სუბიექტების მიერ კონტროლირებადი გახდა. საქართველოსთვის წინ სიბნელე, ასევე 2007, 2010, 2011 წლების ცნობილი მოვლენები, ან უფრო მძიმე აქტებია მოსალოდნელი….
მართალია, ზემოთ აღინიშნა, რომ გლობალური მედია იზრდება, მაინც ფაქტია, რომ NYT-ს ფინანსური პრობლემა აქვს. მაგრამ ამ დასკვნისთვის საჭიროა, არა უბრალოდ სტატიების ციტირება, არამედ ციფრების და ტენდენციის ანალიზი. ციფრული ხანის დადგომიდან ძალიან მალევე NYT-მა თანამედროვეობას მხარი აუბა და მრავალმილიონიანი კატეგორიიდან (ბრუნვა) მილიარდიანებში გადავიდა. თუმცა 2012 (2 მილიარდი) წლიდან მისი შემოსავლები იკლებს და 2016-ისთვის 1.6 მილიარდამდე დადის. პრობლემა სხვა რამ გახლავთ.
ჰარვარდის (HNR) აკადემიური წრის შეხედულება ასეთია. სამწუხაროა, რომ გაზეთები ვერ სწავლობენ მათსავე დაშვებულ შეცდომებზე. მაგალითად, NYT მეოცე საუკუნის ბოლომდე წერდა, რომ სექსუალური უმცირესობების უფლებები დაცული არაა. შეიძლება იგივე იყოს მთავარი თემა დღესაც? ეს თემა უკვე მოცვდა. უმჯობესია, მთავარი თემა NYT-მა დააწერინოს არა ვეტერან ჟურნალისტებს, არამედ ახალ პუბლიცისტებს. ახლებს, რომლებსაც ისეთივე ხედვა აქვთ, როგორც მათ თაობას. ახალი სისხლი, ახალგაზრდა ავტორი და მოდერნისტული ხელწერა ნებისმიერ გამოცემას გარანტირებულად მოუტანს მკითხველს ახალი თაობიდან და არა ძველიდან, რომელიც უკვე მკითხველია (ან საერთოდ არ კითხულობს და აღარც გეგმავს წაკითხვას).
დაბოლოს, მედიის ერთ-ერთ, დამატებით, ფინანსურ წყაროდ ოდითგანვე ითვლებოდა არასამთავრობო სექტორი და საერთაშორისო ინსტიტუტები. დღეს, მათი გამოღვიძებაა საჭირო. სწორედ ისინი არიან (ე.წ. ოთხი ხელისუფლებიდან) უმაღლესი კლასის დამკვეთები მედიისთვის. ისინი იხდიან ფულს მაღალი ხარისხის ჟურნალისტიკაში. ხოლო თუ ამ სექტორს მედიისთვის ფული არ ემეტება, ან არ აქვს, მაშინ ისიც ფაქტია, რომ დემოკრატია სრული დისკრედიტაციისთვისაა განწირული. ეს კი თავისუფლების შეზღვიდვას და ტოტალიტარიზმს გულისხმობს, რაც FACEBOOK ერაში ახალი ომის ტოლფასია.
P.S. ქვემოთ მოყვანილია ფრაზები პრესის თავისუფლების შესახებ. უდავოა _ პრესის ძალას ყველა აღიარებს, მაგრამ ვინ როგორ იყენებდა ან იყენებს? ანდა მეორე კითხვა _ როგორ დაამთავრა რიჩარდ ნიქსონმა? ის ერთადერთია აშშ-ს პრეზიდენტებს შორის, ვინც ვადაზე ადრე გადადგა (იმისთვის, რომ გარდაუვალი იმპიჩმენტი აერიდებინა).
ალბერ კამიუ: რა თქმა უნდა, თავისუფალი პრესა შეიძლება კარგიც იყოს და ცუდიც. მაგრამ თავისუფლების გარეშე, პრესა უდავოდ ცუდია.
თომას ჯეფერსონი: სადაც პრესა თავისუფალია და მისი კითხვა ყველას შეუძლია, იქ ყოფნა უსაფრთხოა.
ნაპოლეონ ბონაპარტი: ოთხი მტრულად განყობილი გაზეთის უფრო უნდა გვეშინოდეს, ვიდრე ათასი ხიშტის.
ვლადიმერ ლენინი: პრესა არა მხოლოდ კოლექტიური პროპაგანდისტი და აგიტატორი უნდა იყოს, არამედ მასების კოლექტიური ლიდერიც.
ოსკარ უაილდი: ძველ დროში ადამიანი იტანჯებოდა. დღეს კაცობრიობას აქვს პრესა.
ხოსე მაურინიო: თამაშს, ტვინში, ვიწყებ ზუსტად მაშინ, როცა თამაშის წინ პრესკონფერენციაზე მივდივარ.
რიჩარდ ნიქსონი: პრესა მტერია.
ნიკიტა ხრუშჩოვი: პრესა ჩვენი იდეოლოგიური იარაღია.
მილოშ ფორმანი: გეუბნებით, თავისუფალი პრესა დემოკრატიის ქვაკუთხედია.
ჟიულ ვერნი: ყველაფერი გენიალური მარტივია; რა შეიძლება იყოს იმაზე მარტივი, რასაც კაცობრიობის უდიდესი მიღწევები ჰქვია _ გრავიტაცია, კომპასი, ბეჭდვითი პრესა, ორთქლის მანქანა, ელექტროტელეგრაფი.
ფრიდრიხ ნიცშე: პრესა, მანქანა, რკინიგზა, ტელეგრაფი _ მათი გამომგონებლების გამოწვევა ჯერ ვერავინ შეძლო.
ლუკა დვალი

back to top